Haftalık Günlük

Peneplen Nedir? Peneplen Örnekleri

Peneplen arazi nedir, Türkiye ve dünyadaki örnekleri nelerdir? Dikkat çekici yeryüzü şekillerinden biri olan penepleni (diğer adı yontükdüz) yakından tanıyalım.

Peneplen Nedir? Yontukdüz Nedir?

Penepleni kısaca tanımlamak gerekirse “hafif dalgalı ve geniş bir düzlük” ifadelerini kullanabiliriz. Bu arazi şeklini yaratan akarsu erozyonudur. Jeolojik zaman boyunca araziyi neredeyse taban seviyesine (deniz seviyesine) indirgeyen akarsu erozyonu etkisiyle ortaya çıkmıştır. Akarsu gücü, zemin üzerinde oldukça küçük eğimler bırakmıştır ki bölgede bir daha erozyona denk gelmek neredeyse imkansızdır.

Peneplenler, taş kürenin orojenik gelişim aşamasından plato aşamasına geçiş sırasında büyük tektonik döngülerin sonunda oluşan bir yeryüzü şeklidir. Tektonik sübvansiyonlar meydana geldiğinde, peneplainler tortul tabakalar tarafından gömülebilir ve yükselebilir.

Peneplenleşme Nedir?

Peneplen ile birlikte anılan bir diğer terim peneplenleşme’dir. Bu terim de peneplenin anlamına karşılık gelir.

Yukarıdaki özelliklere sahip olan peneplenleşme kavramı üzerine geçmişte çokça tartışma olduğu bilinir. Bu terimi ortaya çıkaran kişi, William Morris Davis isimli bir jeologtur. Davis, bu kavramın jeomorfik yer şekli evriminin son aşaması olduğunu ileri sürmüştür.

İlginizi Çekebilir: Kırgıbayır Nedir?

Coğrafi Tartışmalar

Peneplen teorisi, William Morris Davis tarafından 1889 yılında ortaya atıldığında böyle bir şeklin olmadığı görüşünü destekleyenler de vardı. Çünkü böylesine bir yer şeklinin yokluğu, karşıt görüşte olanları cesaretlendiriyordu. Bazıları bu eksikliği jeolojik olarak yakın zamana ait diyastrofizme veya Dünya’nın kabuğunun yükselmesine bağlıyordu.

Fakat günümüzde halen daha jeomorfologlar tarafından sorgulanan bir yer şekli olduğunu ifade etmekte fayda var. Dünya’nın kabuğunun, peneplanasyonun meydana gelmesi için yeterince uzun süre sabit kalıp kalmadığı halen daha merak ediliyor.

Peki, bu şeklin varlığını kanıtlayan veriler ne? Aşağıdaki maddeleri bu yeryüzü şeklinin özel nitelikleri olarak da ifade edebiliriz.

Peneplen Özellikleri

  1. Bu arazilerin üzerinde artık toprak örtüsü kalıntıları vardır. Bu kalıntılar suların etkisiyle oluşan katı birikinti ve minarellerin ufalanmasıyla oluşmuştur.
  2. Değişen erozyon direncine sahip tabakaların tekdüze kesilmesi
  3. Peneplenlerin yer aldığı sahalardaki yükselti ve kırıkların sebeplerinden biri olarak da tektonik hareketler gösteriliyor. Yukarı doğru bir şekil alan peneplerin su kuvvetiyle tahrip edilmiş olması da plato olarak bildiğimiz şekillerin oluşmasına neden olmuş durumda.

Peneplen kavramı, William Morris Davis’in yeryüzü evriminin döngüsel görüşünden ortaya çıkmıştır. Nehirler ve yamaçlar; gençlik, olgunluk ve yaşlılık dönemlerinden geçerler. Bu aşamalardan sonra ise enerjisi daha düşük bir seviye zuhur eder. İşte Davis’a göre bu seviye peneplenleşmedir.

Peneplen Yüzeyi

Akarsu hareketi için gerekli güç büyük ölçüde azaldığından, bu düzlük ancak çok yavaş değişebilir. Herhangi bir yüzeyde olduğu gibi, bu tür bir peneplen, düzlükteki eski konumunun altına yenilenen yükselmeye neden olan akarsu kesiği olduğunda kalıntı haline gelebilir.

Davis’in teorisine genetik olarak bağlı olduğundan, peneplains kavramı modern jeomorfolojide nadiren kullanılmaktadır. Bununla birlikte, eski literatürde peneplanasyona sık sık atıfta bulunulmaktadır. Modern uygulamalar için, daha önce peneplen olarak sınıflandırılan özellikler için plantasyon yüzeyi veya erozyon yüzeyi gibi tamamen tanımlayıcı bir terim kullanmak en iyisidir.

Peneplen Türkiye’de Var Mı?

William Morris Davis’in teorisi ve kabul edilen genel görüşleri hesaba katarsak, ülkemizde orijinal bir peneplen bulunmaz. Bunun nedeni, Türkiye’nin jeomorfolojik döngüde genç bir coğrafyada yer almasıdır. Anca milyonlarca yıl sonra ülkemizde peneplenleşmeye belirtileri ortaya çıkabilir. Dolayısıyla Türkiye’de peneplen neden yok sorusuna bu cevabı verebiliriz.

Peneplen Türkiye’de Nerede Görülür?

Eğer daha basit bir tanıma göre hareket edeceksek ülkemizde peneplen örneklerine denk gelebiliriz. Bunun için ülkemizdeki platolara göz atmamız gerekir. Safranbolu platosu bu yeryüzü şekli için verebileceğimiz örneklerden biridir. Bu örneği verirken peneplenleşme nedir başlığındaki tanımlamaları dikkate aldığımızı belirtelim. Ayrıca Çatalca platosu ve Kula platosu da ülkemizde bu yer şekline emsaldir.

Peneplen Dünyada Nerede Görülür?

Jeomorfolojik evrimin son aşamasındaki yaşlı coğrafyalarda bu şekli görebiliriz. Örneğin Avrupa’daki Pireneler bölgesinde en iyi örnekler karşımıza çıkar. Diğer yandan Orta Asya’daki Tibet platosu da bu yeryüzü şekline verilecek güzide örnekler arasındadır.

Exit mobile version