Ya┼čam

Phineas Gage Vakas─▒: Mucize mi Bilim mi?

ABD’li bir demiryolu ├žal─▒┼čan─▒ olan Phineas Gage, 1848 (13 Eyl├╝l) tarihinde Vermont Cavendish’te rutin i┼člerini yap─▒yordu. G├Ârevi Rutland ve Burlington demiryollar─▒ndaki kayalar─▒ patlatarak haz─▒rlayan ekibe liderlik etmekti. GageÔÇÖin olay yerinde oldu─ču yerde ├žal─▒┼čma ekibi, patlay─▒c─▒lar─▒ demir bir ├žubuk vas─▒tas─▒yla ├žukura d├Â┼č├╝yordu. Fakat aniden barut patlad─▒ ve demir cisim GageÔÇÖin surat─▒n─▒n solundan girdi ve ba┼č─▒n─▒n arkas─▒ndan ├ž─▒kt─▒.

Demir ├žubuk hipotetik 2,5 cm geni┼čli─činde ve 45 cm uzunlu─čundayd─▒. Patlaman─▒n ┼čiddetiyle GageÔÇÖin yana─č─▒ndan giren demir cisim, kafas─▒ndan ├ž─▒karak 25 metre ileri do─čru f─▒rlad─▒. Olay─▒n as─▒l ┼ča┼č─▒rtan taraf─▒, bu feci olaydan hemen sonra ya┼čananlard─▒. Y├╝z├╝nde demir ├žubu─čun a├žt─▒─č─▒ delikle aya─ča kalkan P. Gage, r├Âmork benzeri araca (baz─▒ kaynaklara g├Âre ka─čn─▒ arabas─▒na) kendi ba┼č─▒na y├╝r├╝d├╝. Bu haldeyken doktor Edward H. Williams’a tedavi olmak i├žin giden Gage, ba┼č─▒na gelenleri sakince anlatt─▒.

Phineas Gage Vakas─▒ Neden ├ľnemli?

Bu hakiki ├Âyk├╝de ┼ča┼čk─▒nl─▒k veren elbette Phineas GageÔÇÖin ├Âlmemesi. Destek almadan yaln─▒z ba┼č─▒na y├╝r├╝y├╝p ba┼č─▒na gelenleri so─čukkanl─▒l─▒kla izah etmesi ise olay─▒n ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ art─▒r─▒yor. Bu vahim vak─▒a, literat├╝rde Phineas Gage olay─▒ ismiyle yerini alm─▒┼č durumda. N├Ârobilimcilerin perspektifinden bakt─▒─č─▒m─▒zda da bu m├╝stesna kaza olduk├ža k─▒ymetli. ┼×imdi bu ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ ve fecaat durumun literat├╝rde ni├žin m├╝him oldu─čuna ge├želim.

  • Psikoloji alan─▒nda yo─čun ilgi g├Âren Phineas Gage olay─▒, ekseriyetle spek├╝le edilen bir olgudur.
  • Ba┼č─▒n─▒ delip ge├žen devasa cisimden dolay─▒ beyin par├žalar─▒ g├Âz├╝kmesine ra─čmen Gage hayatta kald─▒.
  • Doktorlar ┼čahs─▒n beyninin frontal lobunun zedelenmesi sebebiyle karakterinin de─či┼čti─čini s├Âylediler.
  • Gage olgusu, insan beyninin mucizevi esnekli─čini g├Âsterdi─či i├žin sinirbilim disiplininde ├╝nl├╝d├╝r. Bu ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ vak─▒a, beynin baz─▒ b├Âl├╝mlerinin muhtelif i┼člevleri bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒n─▒ ve ┼čahsiyetimize nas─▒l katk─▒ sundu─čunu betimlemi┼čtir.
Frontal Lobun G├Ârevini Hat─▒rlayal─▒mÔÇŽ

Frontal loblar;

  • problem ├ž├Âzme
  • kendili─čindenlik, haf─▒za ve dil,
  • inisiyasyon ve y├Ânlendirilmi┼č hareket
  • yarg─▒lama ve d├╝rt├╝ kontrol├╝
  •  sosyal ve cinsel davran─▒┼č

gibi ki┼čiliklerimizi belirleyen sinir a─člar─▒n─▒n yeridir.

Phineas Gage Kazas─▒

(43 in├ž uzunlu─čunda ve 1.24 in├ž ├žap─▒nda) demir ├žubuk Gage’in sol yana─č─▒na girip sol g├Âz├╝n├╝n arkas─▒ndan ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Belki de t├╝m zamanlar─▒n en ┼čansl─▒s─▒ Gage, bu ├Âl├╝mc├╝l kazada hayatta kalmay─▒ ba┼čarm─▒┼č ve y├╝r├╝yerek evine bile gitmi┼čti. Daha sonra Doktor Edward H. Williams, GageÔÇÖin kafas─▒ndaki yaray─▒ g├Ârd├╝, g├Ârg├╝ tan─▒klar─▒n─▒ dinledi ancak duydu─ču hikayeye inanmad─▒.

Tedaviye ba┼člayan doktor, GageÔÇÖin kafas─▒n─▒ ├Âne do─čru e─čdi ve g├Ârd├╝klerini hat─▒rat─▒nda ┼ču s├Âzlerle anlatt─▒: Bu hamlem, Gage’in kusmas─▒na neden oldu. Ard─▒ndan bir ├žay barda─č─▒ boyutundaki beyni kafatas─▒n─▒n ├╝st├╝ndeki delikten yere d├Âk├╝ld├╝.

Kazadan Sonra Ne Oldu?

Daha sonra Doktor J. Martyn Harlow, bu ├╝z├╝c├╝ olay─▒ devralarak s├╝re├žle ilgilendi. Harlow (1848), kazadan sonra Gage’in bilin├žli oldu─čunu, herkesi tan─▒d─▒─č─▒n─▒ ancak kanamadan bitap d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ bildirdi.

Sonraki birka├ž g├╝n i├žinde Harlow, Gage’in biraz g├╝├žl├╝kle konu┼čtu─čunu ancak arkada┼člar─▒n─▒ adland─▒rabildi─čini ve kanaman─▒n durdu─čunu g├Âzlemledi. Fakat konu┼čmada g├╝├žl├╝k ya┼čayan Phineas Gage, 23 Eyl├╝l / 3 Ekim aras─▒n─▒ yar─▒ koma vaziyetinde ge├žirdi. Ancak tarihler 7 Ekim’i g├Âsterdi─činde yataktan tamamen ├ž─▒karak s─▒k─▒nt─▒lar─▒n─▒ atlatm─▒┼č gibi g├Âr├╝n├╝yordu.

11 Ekim’e geldi─čimizde doktor Harlow ┼ču sat─▒rlar─▒ yaz─▒yordu: Gage hayat─▒na sorunsuzca devam ediyor, kazan─▒n ├╝zerinden ne kadar zaman ge├žti─čini ve kazay─▒ net bir ┼čekilde hat─▒rl─▒yor.

Gage, kazadan d├Ârt y─▒l sonra ┼×ili’ye ta┼č─▒nd─▒ ve at bak─▒c─▒s─▒, posta arabas─▒ ┼čof├Âr├╝ olarak ├žal─▒┼čt─▒. 21 May─▒s 1861’de, (kazan─▒n 13 y─▒l sonras─▒) bir dizi yinelenen sara n├Âbeti ge├žirdikten sonra ├Âld├╝. 1867 y─▒l─▒nda ise yetkililer Gage’in mezar─▒n─▒ a├žt─▒lar. Kafatas─▒ ve feci olay─▒n ana materyali demir cisim Doktor Harlow’a verildi. Hipotetik 150 y─▒l ├Ânce Harlow’a ara┼čt─▒rmas─▒ i├žin verilen kafatas─▒ ve demiri g├╝n├╝m├╝zde Harvard ├ťniversitesi T─▒p M├╝zesi’nde sergilenirken g├Ârebiliriz.

 ­čôó─░lginizi ├çekebilir:Batmayan Kad─▒n Violet Jessop

Phineas Gage’in Ki┼čili─či Nas─▒l De─či┼čti?

Doktorun yaz─▒l─▒ anlat─▒m─▒ndan, Gage’in tamamen iyile┼čti─či ve bir ustaba┼č─▒ olarak ├Ânceki rol├╝ne yeniden ba┼čvuracak kadar formda oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝l├╝yordu.

Ancak, kazadan ├Ânce Gage’i yetenekli olarak g├Âren m├╝teahhitler, Gage’in ki┼čili─čindeki ├Ânemli de─či┼čiklikler nedeniyle art─▒k ona i┼č teklif etmiyorlard─▒. ┼×imdi Doktor Harlow’un Gage’i hangi ifadelerle tan─▒mlad─▒─č─▒na bakal─▒m:

Entelekt├╝el yetileri ile hayvani e─čilimleri aras─▒ndaki denge, deformasyona u─čram─▒┼č g├Âr├╝n├╝yor. Gage, d├╝zeni olmayan kaba ve k├╝stah biri haline d├Ân├╝┼čerek zaman zaman a─č─▒r k├╝f├╝rler ediyordu. Kendi arzular─▒ i├žin arkada┼člar─▒yla ├žat─▒┼čt─▒─č─▒nda k─▒s─▒tlama veya tavsiye hususunda sab─▒rs─▒zd─▒. Zaman zaman inat├ž─▒yd─▒ ve kaprisli ve de karars─▒z tutumlar─▒ herkesin ilk bak─▒┼čta dikkatini ├žekiyordu. ─░┼č operasyonlar─▒ i├žin bir├žok plan dizayn ediyor ancak bu i┼člemleri ├žok ge├žmeden defaatle da─č─▒t─▒yordu. Karakterini d─▒┼čavurumu bir ├žocuk gibi olup g├╝├žl├╝ bir adam─▒n da hayvani tutkular─▒n─▒ ihtiva ediyordu.

P Gage, talihsiz kaza ├Âncesi iyi bir e─čitim g├Ârmemesine ra─čmen olduk├ža zeki ve ba┼čar─▒l─▒ bir insan olarak biiniyordu. Kime sorsan─▒z onun kurnaz, ak─▒ll─▒, enerjik ve t├╝m operasyonel planlar─▒n─▒ ifa etme hususunda ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu s├Âyl├╝yordu. Ancak vakan─▒n ard─▒ndan Gage’i tan─▒yanlar─▒n fikirleri t├╝m├╝yle de─či┼čti ve art─▒k onun tan─▒mad─▒klar─▒ biri oldu─čunu belirtiyorlard─▒.

Harlow’un raporlar─▒, talihsiz kazan─▒n Gage’in karakterini d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝─č├╝n├╝ ileri s├╝r├╝yor. Ara┼čt─▒rma, yaralanman─▒n sosyal ketlenme kayb─▒na yol a├žt─▒─č─▒n─▒, yani Gage’in uygunsuz ┼čekillerde davranaca─č─▒n─▒ ima ediyor.

Phineas Gage Beyni: Beyin Hasar─▒ Hakk─▒nda

Gage 1861’de ├Âld├╝─č├╝nde, kafatas─▒na ├žok uzun s├╝re hi├žbir otopsi yap─▒lmad─▒─č─▒ i├žin ├že┼čitli spek├╝lasyonlar dola┼č─▒yordu. D├Ânemin hekimlerine g├Âre Gage’teki karakter de─či┼čikliklerine neden olan beyin deformasyonu, beynin sol ├Ân b├Âlgesinden kaynaklan─▒yordu.

1994 y─▒l─▒na geldi─čimizde uzmanlar deformasyonu tan─▒mak ve ki┼čilikteki transformasyonlar─▒ tan─▒mlamak i├žin karma┼č─▒k bilgisayar tabanl─▒ metotlar kulland─▒lar. Damasio ve arkada┼člar─▒ (1994), G├Ârsel 1‘deki gibi bir replika model ├╝zerinde demir ├žubu─čun giri┼č ve ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒n─▒n tam yerle┼čimini belirlediler.

Damasio’nun ekibi ├žubu─čun verdi─či deformasyonun hem sol hem de sa─č prefrontal korteksleri i├žerdi─čini buldular. Sol ve sa─č korteksler, duygu s├╝re├žlerinden ve rasyonel tav─▒r s├╝reklili─činden sorumlu oldu─ču i├žin Gage’in bu hususlarda gerileme ya┼čad─▒─č─▒n─▒ belirlediler.

2004 y─▒l─▒ndaki bir ba┼čka ├žal─▒┼čmada ise bu kazay─▒ ara┼čt─▒ranlar Ratiu ve arkada┼člar─▒yd─▒. Ratiu ekibi, Damasio ve arkada┼člar─▒n─▒n (1994) kulland─▒─č─▒ bir model yerine Gage’in ger├žek kafatas─▒n─▒ kulland─▒lar. B├Âylece hasar─▒n boyutunun sadece sol ├Ân lob ile s─▒n─▒rl─▒ oldu─čunu ve sa─č loba yay─▒lmad─▒─č─▒n─▒ (G├Ârsel 2) buldular.

Phineas Gage Kafatas─▒

2012 y─▒l─▒nda ise bilim insanlar─▒n─▒n merak etti─či bu vakay─▒ tetkik eden bir di─čer ekip Van Horn ve arkada┼člar─▒ oldu. Bu ekip, kafatas─▒n─▒n CAT taramas─▒n─▒ ve Gage’e benzer ya┼čtaki (25-36 ya┼č aral─▒─č─▒) erkek kat─▒l─▒mc─▒lardan al─▒nan MRG verilerindan yararland─▒. Bu ekibin sonu├žlar─▒ (G├Ârsel 3) Ratiu ve arkada┼člar─▒n─▒n 2004’teki sonucunu destekledi; ├žubuk sa─č de─čil, sadece sol lobta deformasyon yaratm─▒┼čt─▒.

phineas gage

Ancak Van Horn, ileriye giderek Gage’in yaralanmas─▒ sebebiyle hasara u─črayan beyaz ve gri cevher seviyelerini irdeledi. Beyaz cevher beynin derinliklerinde olup normal motor ve duyu fonksiyonlar─▒ i├žin gerekli olan beyin ├ževresinde hayati irtibatlar sa─člar. Beyindeki gri ├Âzdek, dikkat, haf─▒za ve d├╝┼č├╝nce gibi farkl─▒ ├Â─črenim kapasiteleri i├žin m├╝himdir.

Van Horn, neticeye ula┼čt─▒─č─▒ m├╝stesna ara┼čt─▒rmas─▒yla ┼čunlar─▒ ileri s├╝rd├╝: Gage, beyaz maddesinin hipotetik %11’ini ve gri maddesinin %4’├╝n├╝ kaybetmi┼čti. Beyaz cevherin (white matter) yenilenme yetene─či vard─▒r ve Van Horn’un bu ara┼čt─▒rmas─▒ Gage’in neden bu kadar h─▒zl─▒ iyile┼čti─čini a├ž─▒klayabilir.

Van Horn ve di─čerleri (2012) yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmada Gage’in beyaz cevher hasar─▒n─▒ Alzheimer gibi n├Ârojeneratif hastal─▒klar─▒n neden oldu─ču hasarla kar┼č─▒la┼čt─▒rm─▒┼člard─▒r.

Van Horn ve ekibi, 2012’de Gage’in beyaz cevher deformasyonunu Alzheimer gibi n├Ârojeneratif hastal─▒klar─▒n neden oldu─ču problemlerle kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒lar. Ekip, beyaz cevherdeki patojenik vakan─▒n Alzheimer ile ├Ânemli oranda ba─člant─▒l─▒ oldu─čunu buldular. Dolay─▒s─▒yla ara┼čt─▒rmac─▒lar, Gage’in karakterindeki belirgin de─či┼čikli─čin, Alzheimer’─▒n erken ba┼člamas─▒n─▒n bir sonucu olabilece─čini ├Âne s├╝rd├╝ler.

Kay─▒tlara g├Âre Dr Harlow, Gage’te demans semptomlar─▒n─▒n olu┼čabilece─čini ├Âl├╝mc├╝l kazan─▒n hemen ard─▒ndan not etmi┼čtir.

Phineas Gage Vakas─▒ Psikoloji

Kazan─▒n etkilerinin boyutunu kesin olarak bilmedi─čimiz i├žin beyin hasar─▒n─▒ ara┼čt─▒ran t├╝m ├žal─▒┼čmalar spek├╝lasyon olarak yorumlan─▒r. Baz─▒ kesimlere g├Âre beyin dokular─▒ tahribata u─čray─▒p ortadan kayboldu─ču i├žin ara┼čt─▒rma neticeleri sadece spek├╝lasyondan ibarettir. Beyin dokular─▒n─▒n ortadan kaybolmas─▒nda Gage’in vakan─▒n ard─▒ndan kapm─▒┼č oldu─ču enfeksiyonun da etkisi vard─▒r.

Ayr─▒ca demirin Gage’in kafatas─▒na girdi─či yeri milimetrik olarak tam olarak belirleyemiyoruz. Ek olarak beyin yap─▒s─▒ ve ihtiva etti─či ├Âzdekler her bireyde farkl─▒ bir formulasyonla ┼čekillenmi┼čtir. Bu sebeple deneklerdeki ├žal─▒┼čmalardan hareketle Gage’teki beyin deformasyonun ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ saptamak olduk├ža zordur.

Phineas Gage Olay─▒ ve Etkisi

Kaza sonras─▒ Gage’in h├ól ve hareketlerindeki tuhafl─▒klar, sinirbilim disiplini a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemlidir. T├╝m bu tuhafl─▒k ve yabans─▒ tutumlar, beyin fonksiyon lokalizasyonu i├žin g├╝├žl├╝ ni┼čanelerdir. Bu lokalizasyon, beynin belirli b├Âlgelerinin ve beyin i├ži ├Âzdeklerin belirli i┼člevlerle ili┼čkili oldu─ču man├ós─▒na gelir.

N├Ârobilimciler bug├╝n lobus frontalis i┼člevi hususunda daha iyi bir anlay─▒┼ča sahipler. Lobus frontalis dil, karar verme, zeka, rasyonel bilin├ž ve ak─▒l y├╝r├╝tme i┼člevleriyle ilintilidir. Peki Phineas Gage’in ya┼čad─▒─č─▒ bu fecaat vaka neden tarihte bu kadar ├Ânemlidir? ├ç├╝nk├╝ Gage’in vakas─▒, frontal lobun direkt ki┼čilikle ba─člant─▒s─▒n─▒ kan─▒tlayan ilk hadisedir.

Bu vahim vakaya kadar bilim insanlar─▒ beyin lezyonlar─▒n─▒n bir ki┼čide kal─▒ml─▒ deformasyona sebebiyet verdi─čini d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒. Ancak Gage’in kafatas─▒n─▒ par├žalayan korkun├ž cisme ra─čmen iyile┼čip hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝rmesi herkesi ┼ča┼č─▒rtm─▒┼čt─▒. Hatta Psikolog Malcolm Macmillan Gage’in yeniden ├Â─črenilmi┼č kay─▒p becerilere sahip oldu─čunu lanse etmi┼čti.

├ľn loblar─▒nda hasar olan ki┼čiler g├Ârev tamamlayamazlar, kolayca dikkatleri da─č─▒l─▒r ve planlamada sorun ya┼čama e─čilimindedirler. Ancak ├Ân lobundaki devasa hasara ra─čmen, Gage bir ara├ž ┼čof├Âr├╝ (coach driver) olarak ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Dolay─▒s─▒yla teoride ak─▒l y├╝r├╝tme melekelerinin ├žal─▒┼čmamas─▒ gereken Gage, muhtelif i┼č dallar─▒nda ├žal─▒┼čmay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒.

Bu nedenle Macmillan (2002) Gage’in ├Ân lobdaki hasar─▒n─▒n kendisini tamir etti─čini ve i┼člevleri geri kazand─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rd├╝. Beynin bu vahim vakan─▒n ard─▒ndan oldu─ču gibi de─či┼čme becerisine beyin plastisitesi denir.

Sonu├ž: Peki Phineas Gage Ger├žekleri Ne?

Zamanla insanlar Gage’in hikayesini defaatle anlatt─▒lar. Baz─▒ pop├╝ler raporlar, Gage’i kazadan ├Ânce ├žal─▒┼čkan, naif ve centilmen bir adam olarak betimlediler. Ancak vaka sonras─▒ sinirli sald─▒rgan, hizip├ži, d├╝zenbaz ve esrik bir ki┼čiye d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ s├Âylediler.

Gage’in ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ ve vahim hikayesi ba┼čl─▒ ba┼č─▒na ayr─▒ks─▒ ve orijinal oldu─ču i├žin kulaktan kula─ča dola┼čt─▒. Hatta baz─▒lar─▒ mesnetsiz iddialar─▒n─▒ Gage’in kazadan sonra psikopat oldu─čunu s├Âyleyecek kadar ileri g├Ât├╝rd├╝. Elbette Phineas Gage ile ilgili s├Âylentilerin bir├žo─ču sarih de─čildi ve ger├žekleri yans─▒tm─▒yordu.

Bu yaz─▒n─▒n ├Âznesi olan Gage karakterinin ├Âz├╝ne dair temiz bilgiye eri┼čmek m├╝mk├╝n olmayacak. Vakayla ilgili hakikati ├Â─črenmek i├žin o s─▒rada Gage’in yan─▒nda olan insanlar─▒n notlar─▒na bakmak zorunday─▒z. Macmillan’─▒n (2002) raporlar─▒na g├Âre Gage’in ki┼čilik de─či┼čiminin hi├žbir zaman a┼č─▒r─▒ya yak─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ anl─▒yoruz.

Not: Bu yaz─▒ simply psychology sitesinden derlenmi┼čtir.

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile i┼čaretlenmi┼člerdir