Kültür/Rehber

Nominalizm Nedir? Felsefede Adcılık ve Kavram Realizmi

Nominalizm, zihnin herhangi bir evrensel veya genel terime karşılık gelen tek bir kavram veya görüntü oluşturamayacağına dair bir teoridir. Diğer adı adcılık olan bu felsefi akıma göre gerçekte üniversal/evrensel özler yoktur. Nominalizm, insanların kavramlara/nosyonlara değer atfettikleri için kavramların oluştuğunu belirtir. Eğer insanlar kavramlara ve anlamlara anlam yüklemeselerdi, bu kavramların çağrıştırdığı anlamlardan bahsedemezdik. Nominalizmin bir başka yönü ise yalnızca bireylerin var oldukları, önerme/savların veya özlerin var olmadıkları teorisidir.

Nominalizmin, realizm nosyonu ile önemli bir bağlantısı olup realizmin karşısında durmaktadır. Yazımızın devamında nominalizmin realizm ve diğer kavramlarla olan ilişkisel duruşlarından bahsedeceğiz.

Felsefede Nominalizm Nedir?

Genelde bir kavramı bir nosyonu ve/veya bir şeyi nominal olarak aklımıza getirdiğimizde, yalnızca adıyla yaşayan/var olan bir şeyi düşünürüz. Örneğin resmiyette bir devlet dinine mensup olan ülke vatandaşları, bu dinin nominal üyeleridir. Diğer yandan nominalliğe belirli bir ekonomik faktörü de emsal gösterebiliriz. Bir rakam, incelenene veya başka bir rakamla (enflasyon gibi) uzlaştırılana kadar bir yer tutucu olarak var olur. Bu durumlarda, bir konseptin veya bir gerçekliğin nominalliği fikri tartışmaya açık değildir. Ancak, nominalizmin o kadar kolay kabul edilmediği bulanık bir alan vardır ve bu alan felsefedir.

Nominalizm Nedir Felsefe

Felsefe epey zamandır ‘bir ve çok’ sorunsalıyla boğuşuyor. Bir masada duran iki elmaya bakarsak, ayrı kütleleri ve renkleri olan elmalar nasıl da birer elma olabiliyor? Varlık evreninde biri yeşil elma diğeri kırmızı elma ancak her ikisine de neden elma diyoruz? Bu sorularımıza ortak yanıt, aynı fiziksel özdekleri, kimyevi bileşimi ve benzerlikleri taşımalarıdır. Ancak bu, niçin aynı tür – cins olarak isimlendirdiğimiz sorusunu gerçekten yanıtlamıyor. Ayrıca, ayrıntılı bir mikro analiz, her elmanın diğer herhangi bir özdekten gerçekten %100 benzersiz olduğunu belirleyecektir.

Nominalizm Düşünce Nedir?

Peki elmaları birbirine bağlayan mantık, fiziksel olmayan bir perspektif olduğu için mi bu maddeleri elma diye açımlıyoruz? Ya da sadece somut objeler/özdekler hakkında konuşmanın elverişli bir yöntemi olarak aynı olduklarını mı söylüyoruz? Verdiğimiz steril örneklem, şeylerin nasıl bir ve çok olacağı sorunsalının basit bir anlatı olmadığının göstergesidir. Tarihsel perspektifte filozoflar bu sorunu farklı metafizik argümanları öne çıkararak çözmeye gayret göstermişlerdir.

Nominalizmin özünü idrak etmemiz için açıkça karşı çıktığı görüş olan Platoncu gerçekçiliğe göz atmamız gerekir. (bu yazıda platoncu gerçekçiliği gerçekçilik ile eşanlamlı olarak kullanacağız). Gerçekçilik üniversallerin, özlerin ve soyut nesnelerin bir şekilde var olduğunu kabullenir.

 📢İlginizi Çekebilir:Antropomorfizm (İnsan Biçimcilik) Nedir?

Platoncu Gerçekçilik ve Nominalizm ile İlişkisi

Adını eski Yunan filozofu Platon‘dan alan Platoncu gerçekçilik genel anlamda şunu savunur: Üniversallar, özler ve soyutlar kendiliğinden, fiziksel dünyadan büsbütün bağımsız olan kendi veçhelerinde var olurlar. Örneğin gerçekçilikte Mavilik veya Mavi renk diye bir kanıt vardır. BBir realist, suyun mavi olduğunu çünkü renginin evrensel mavi fikrini temsil ettiğini söyler. Mavi olan her şeye, nihai Mavi ile olan ilişkiselliğinden dolayı bu ad verilir. Üniversal Mavi, maddesel olmayan ve tamamen soyut bir biçimsellikte var olma kabiliyetini gösterir.

Sokrates’in İnsan’a katıldığı için yani insanla ortak nitelikler ihtiva ettiği için insan olduğunu belirtebiliriz. Sokrates gibi tikeller daima Evrensel’in (İnsan) emsalleridir. Bu örnekleri verdik çünkü Platoncu gerçekçiliği çevreleyen bazı çok temel fikirleri göstermeyi hedefliyoruz. Realizmin çağdaş varyasyonları daha karmaşık ve nüanslıdır. Ayrıca gerçekçiliğin özü sayılar, örneklemler, önermeler ve çok daha fazlası gibi şeyleri bütünleştirme eğilimindedir.

Nominalizm Konseptualizm Kavram Realizmi

İlk bakışta, Platonik gerçekçilik tuhaf görünüyor. Bu itemlerin/özdeklerin nerede olduklarını sormak, onların ne olduklarını yanlış anlamaktır. Onları ancak insanlık, adalet, güzellik, renkler vb. gibi çeşitli kavramlar hakkında çok derin düşünerek öğreniriz. Uzun bir mantık ve akılsal süreç zincirinin sonunda vardığımız sonuç şudur: Bu tür nosyonların/özdeklerin hakkında konuşmanın anlamlı olmasının tek yolu, mutlak anlamda (katışıksız) var olmalarıdır.

Öte yandan platoncu (eflatun felsefesi) gerçekçilik bazı sorunları çözüyor gibi görünüyor. Örneğin iki elmanın birbirine nasıl benzediği sorusunu her ikisinin evrensel elmaya benzeştiklerini kabul ederek yanıtlayabiliriz. Yine de, bu tür gerçekçilik, ilk gelişim aşamasından itibaren hararetli bir şekilde tartışılagelmiştir.

Felsefede Adcılık: Nominaslitler Neyi Savunur?

Nominalistler gibi Platoncu gerçekçiliğin muhalifleri bu görüş ve düşünce treni ilgili birçok soruna işaret ederler. Platonist gerçekçiliği ciddiye alırsak, sonsuz bir evrenseller/fikirler gerilemesi ile karşılaşırız. Realistlere karşı nominalistler, evrenseller ve soyut nesnelerle ilintili gerçekçiliğin korunmasız veya tutarsız olduğunu iddia ederler.

Nominalizmin steril yapısı, bir tür metafizik anti-realizm evreninde kuruludur. Bu düşünce sistemi üniversellar, özler ve soyut nesneler gibi şeylerin hiç var olmadığını savunur. Bunun yerine, bu şeyler ve sistematik bilişsel döngü basitçe fiziksel (somut) tikellere verilen adlar olarak vardır. Az önce ifade ettiğimiz gibi insan veya mavi’yi evrenselin örneği olarak kullanabiliriz. Nominalist için İnsan ve Mavi basitçe fiziksel şeylere verilen adlandırma uzlaşımlarıdır.

Konseptüalizm (Kavramsalcılık) Nedir?

Nominalizmde mavi renk veya insanlık diye bir husus – bir kompozisyon yoktur. Su mavidir diyen bir nominalist mavi’nin gerçekçi bir ifade olduğunu tahayyül etmez. Nominalist, insanlığın ahlaksız olduğunu söylerse, insanlık gerçek bir önermeye bağlanmaz veya onu ifadelemez. Anti-realist bir görüş olarak nominalizm, kavramsalcılıkla ilişkilidir. Kavramsalcılık, tümellerin zihinsel soyutlamalar olarak var olduğunu, ancak ekstramental varoluştan uzak olduklarını belirtir. Mavi veya İnsan’ın varsıl olduğu bir döngü veya bir anlatı yoktur. Kavramsalcı, mavinin zihninde sudan bir soyutlama olarak var olduğunu kabul eder. Oysa nominalist yalnızca dilsel uzlaşımı onaylar.

Kavram Realizmi ve Nominalizm Arasındaki Fark

Gerçekçilik ve nominalizm binlerce yıldır ileri geri giden iki tür perspektiftir. Bu kavramlar, kendi gerçeklik anlayışlarını daha iyi tasvirlemek isteyenlere yardımcı olmak için bereketli ilerleme kaydetmişlerdir. Az önce bahsetmeye çalıştığımız gibi, gerçekçiliğin ele almaya çalıştığı başka eklektik sorunsallar da vardır. Önemli olan, zaman içindeki değişimin doğasıdır. Önemli olan, zaman içindeki değişimin ve transformasyonun gürbüz doğasıdır.

Söz gelimi Amazon Nehri’ni 500 yıl önceki hali ve bugünkü haliyle aynı nehir yapan nedir? Peki, Amazon nehrini spesifik olarak, aynı nehir olarak isimlendirmek doğru mudur? Dolayısıyla değişimin fizikselliği ve somut öğeleri yeterli izahı açıklamıyor ve net bir uzlaşıyı sağlayamıyor gibi görünüyor. Bir realist, evrensel Nehir’i öne sürerek potansiyel bir çözüm sunar. Nominalist ise realistlere karşı evrensellerin gereksiz olduğunu anlayışımızın dışında olduğunu veya çözdüklerimizden daha fazla sorun yarattığını söyler.

Hristiyanlıkta Nominalizm

Hristiyanlıkta hem realizmi hem de nominalizmi İncil ile uzlaştırmak zordur. Bir realist tümelleri yaratılmamış ve kendiliğinden var olan idea sistematiği olarak kavrar. Yine de Kitâb-ı Mukaddes bize yalnızca Tanrı’nın bu şekilde var olduğunu söyler. Öte yandan Kitâb-ı Mukaddes’e göre sayılar kadar günah ve insanlık gibi terimler de gerçektir. Kitâb-ı Mukaddes, Tanrı’nın bizimle şeyler hakkında konuştuğunda, yalnızca keyfi bir adlandırma kuralı kullandığını ima etmez.

Ilımlı Kavram Realizmi Nedir?

Realizmin ve nominalizmin ele aldığı probleme umut verici bir çözümü, ilk etapta Aristoteles geliştirmiştir. Daha sonra Thomas Aquinas gibi ortaçağ kilise adamları Hıristiyan düşünüş tarzına bu görüşü rafine etmişlerdir. Bir müddet sonra ılımlı gerçekçilik olarak anılacak bu görüşe göre;

  • Tümeller kendi alanlarında var olmazlar.
  • Ancak yine de nesnenin/özdeğin kendisi biçiminde ve bilen öznenin steril zihninde var olurlar.

Bu görüşün daha fazla açıklaması bu makalenin kapsamı dışındadır ancak Hıristiyanların bunu düşünmeleri için birçok neden vardır. Bir Hıristiyan ılımlı gerçekçiliği, üniversalleri, tümelleri ve tikelleri ele almak için bir çerçeve olarak kullanır. Ve de Tanrı’yı metafiziksel olarak ve nihai olarak bu çerçevenin içine yerleştirebilir. Buna mukabil, nominalizm, Kutsal Kitap’taki pek çok pasajı nesnel bir anlam olmadan aktarır. Bu nedenle de nominalism Hıristiyan kabulünü elde etmek için uzun bir mertebeyle karşı karşıyadır.

 📢İlginizi Çekebilir:Apofeni Nedir?

Nominalizm Kurucusu

Sofistler ve Antisthenes adcılık akımını başlatan felsefeciler/düşünbilimcilerdir. Stoacılarla birlikte Ortaçağ düşünbilimcileri de Nominalizmin gelişmesine destek vermişlerdir. Aynı zamanda 17 ve 18. yüzyıllarda

  • John Locke
  • David Hume
  • George Berkeley

gibi İngiliz empristleri de bu akım ile yakından ilişki içinde olmuşlardır. 20. yüzyıla geldiğimizde de analitik felsefeciler de bu akım üzerine fikirler ve düşünceler geliştirmişlerdir.

Nominalizm Temsilcileri

Üniversaller ve gerçekçilik tartışması bu akımın popüler yapıtaşlarından birini oluşturur. 12. yüzyıl filozoflarından Petrus Abelardus, bu tartışmanın mimarı olarak tarihtekini yerini alır.

Champeauxlu Guillaume ve Compiegneli Roscelinus ile birlikte Ockhamlı William ve Thomas Hobbes gibi düşünürler de nominalizimin önemli temsilcileri arasındadır. Romalı bir matematikçi olan Boethius ve İtalyan Rahip Thomas Aquinas gibi düşünürler de nominalism hakkında saygıdeğer düşünceler ortaya atmışlardır.

nominalizm

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir