Coğrafya

Delta Nedir? Delta Coğrafya Nasıl Oluşur?

Coğrafya, matematik ve fizik gibi farklı disiplinlerde delta terimi ile karşılaşırız. Bu yazıda coğrafya terimi olan delta hakkında bilgi vereceğiz. Aynı zamanda deltaların nasıl oluştuğundan bahsedeceğiz. Peki, coğrafi bir terim olan delta nedir?

Coğrafyada Delta Nedir?

Irmaklar sularını göl gibi başka su yığınlarına boşalttığı zaman su düzlükleri oluşur. Deltayı kısaca tanımlamak gerekirse ilk cümlede bahsettiğimiz oluşan su kütleleridir. Bir nehir -nehir- ağız bölgesine doğru yaklaştıkça daha yavaş hareket eder. Bu durum akıntı yönünde hareket eden katı madde olan tortunun nehir zeminine düşmesine neden olur.

Irmağın yavaşlama hızı ve çökelti oluşumu, ırmağın ağız bölgesine yaklaştıkça tek su yolundan (kanal) kopmasını sağlar. Bu aşamada nehirler deltaik bir alan (deltaic lobe) yaratır. Bu alan, bir dağıtım ağı içerir ve nehrin ana akımından dallanan küçük ve sığ kanallar dizisi var eder. Bu oluşuma bir ırmağın çatallanmasını örnek olarak gösterebiliriz. 

Delta Nedir? Deltanın Oluşması İçin Gerekli Koşullar

Bir deltaik lob içine ilk olarak iri taneli ve daha yoğun tortu parçaları yerleşir. Daha küçük, daha ince tortular ise aşağı yönde daha uzağa taşınır. Deltaik alanın oluşumuna etki edecek olan çökelti parçaları nehrin başka bir su kütlesi ile birleştiği yerin ötesinde birikir. Bu çökelti birikintileri için alüvyon veya silt terimleri kullanılır. Silt (alüvyon), mikropların ve bitkilerin büyümesine yardımcı olan besinler açısından zengin olan bir çökeltidir. Silt, yığıldıkça yeni topraklar oluşturur. Zuhur eden bu yapılar bir delta olma özelliğine sahiptir. Deltalar, denize adım attığı su yığınları istikametinde genişler.

Coğrafya Delta Bölümleri

Bir deltaik alanı oluşturan iki bölümden söz edebiliriz: Su Altı ve Su Üzeri… Su yüzeyi sınır seviyesinden düşük olan bölük parçası, deltanın en dikleşmiş ve en çok eğim barındıran kısmıdır. Bu kısım silt bakımından daha verimli ve daha müstesnadır. Sualtı deltasının ırmak ağzındaki en uzaktaki bölümüne prodelta denir.

Deltaların birbirlerine göre daha farklı olmaları da söz konusudur. Örneğin deltaik yeryüzü biçimleri şu şekilde de iki grupta da değerlendirilebilir: Alt ve Üst…  Peki, alt ve üst delta nedir? Hemen açıklayalım:

Deltanın su üstünde kalan kısmındaki bazı bölgeler dalga ve medcezirlerden daha fazla tesir altında kalır. Bu bölgeler alt delta ismiyle literatürdeki yerini alır. Deltanın nehrin akışından en çok etkilenen/en çok tesiri alan bölümüne ise üst delta denir. Üst ve alt deltanın canlı hayatı için verimli su yığını, nehir kıyısının bir uzantısı veya nehrin tedarik mekanizması arasında bir dizi dar ada olabilir.

Delta Ekosistemi

Çoğu su yığını gibi, deltalar oldukça çeşitli ve ekolojik olarak müstesna bir yeryüzü şeklidir. Deltalar nehirlerdeki sel ve su taşkınlarından ve de göl ve okyanuslardaki fırtınalardan oluşan akıntıyı emer. Deltalar ayrıca delta’nın dağıtım ağı boyunca yavaşça ilerlerken suyu filtreler. Böylece, sudaki kirliliğin etkisini azaltabilir.

Deltalar evrenin önemli habitatları içindeki kısıtlanmamış bir parçayı temsil eder. Delta alanlarında zambak ve hibiskus gibi bitkilerin yanı sıra geleneksel ilaçlarda kullanılan farklı bitki türleri de yetişir. Deltaların sığ ve değişken sularında farklı hayvan türleri de gözlemlenebilir. Örneğin balıklar, kabuklu deniz canlıları, kuşlar ve böcekler delta görülen diğer yaşam formlarıdır. Bunlara ek olarak kaplan ve ayı gibi yırtıcı hayvanlar da delta ekosistemlerinin bir parçası olabilir. 

Delta Oluşumunu Engelleyen Faktörler

Deniz ile temas eden her ırmağın bir delta biçimi teşekkül etmediğini ifade etmek gerekir. Bir deltanın oluşması için siltin (alüvyon) birikmesi ve bunun için de nehrin akışının yeterince yavaş ve sabit olması zaruridir. Ancak bir kolu çok hızlı aktığı halde ana ırmak tesiri ile hasıl olan deltalar da vardır. Örneğin Papua Yeni Gine’deki Ok Tedi, dünyanın en hızlı akan nehirlerinden biridir. Dünyada kendi tarzının en muteberlerinden olan bu su kütlesi, The Fly’ın bir koludur. The Fly nehri ise Büyük Okyanus’un bir parçası olan Papua körfezine döküldüğü için bir deltaik alanı gün yüzüne çıkarır.

Diğer yandan dalga kuvettinin tesir ettiği yüzeylerde ırmaklar deltaik alan var edemez. Örneğin Kuzey Amerika’nın en büyük nehirlerinden biri olan Columbia Nehri, Büyük Okyanus’a dökülürken son derece yüklü bir tortu biriktirir. Ancak okyanustaki güçlü dalgalar ve akıntılar, biriken malzemeyi süpürür ve bu yazıda bahsettiğimiz yer yüzü şeklinin ortaya çıkmasına ket vurur.

Bu saydığımız faktörlerin yanı sıra medcezirler de delta oluşumunu engelleyen faktörler arasındadır. Dünyanın en büyük nehri olan Amazon nehrinde bu tarz deltaik durumların önünü kesen yegane güç gelgitlerden başka bir şey değildir. Çünkü Atlantik Okyanusu’ndaki medcezirlerin deltaların ortaya çıkmasını önleme potansiyelini kendi içinde barındıracak kadar muteber bir tesir kesiti vardır.

delta nedir coğrafya delta

✅✅ İlginizi Çekebilir: 👉 Göl Nedir Oluşumuna Göl Çeşitleri Nelerdir? 👈

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir