Tektonik Göller
Coğrafya

Tektonik Göller

Çeşitli coğrafyalarda sıklıkla denk geldiğimiz göller, biçimlenişleri sebebiyle merak uyandıran coğrafi formlardır. Bu yazıda tektonik göllerden bahsedeceğiz ve nasıl oluştuklarına dair birtakım bilgilerden bahsedeceğiz. Ancak tektonik göller konusundan önce göl nedir ve oluşumlarına göre göl çeşitleri nelerdir konumuzu inceleyebilirsiniz.

Tektonik Göller Nasıl Oluşur?

Tektonizma, volkanizma ve heyelanların oluşturduğu havzalar veya litosferin devinimi, devasa havzaları kompoze etmiştir. Miyosen periyotta engin, yumuşak yer devinimleri, GüneyAsya ve Güneydoğu Avrupa’da bir iç denizin izolasyonu sağladı. Paleojen ve Neojen devresi boyunca (hipotetik 65 ila 2 milyon yıl eski), peyderpey çok çeşitli tuzluluklarla karakterize edilen alt havzalar vuku buldu. Bu hareketler, okyanuslarla iletişimi yeniden başlattı ve su düzeylerinde önemli ayrımlılık olduğuna dair kanıtlar var. Bu iç su yığınlarının nişane ve kalıntılarından biri de Hazar ve Aral Denizi’dir. Bir zamanlar bu büyük iç havzanın bir parçası olan Karadeniz, şimdi okyanuslarla doğrudan iletişim halindedir. Bazı pozisyonlarda, yüksek arazi sahaları, sonunda göl havzalarını tekvin eden çöküntüler ihtiva eder. Florida’daki Okeechobee Gölü, okyanus tabanının yükselmesiyle oluşan böyle bir havzadır.

📢 Havza Nedir?

Tektonik Göller Dünya

Tektonik yücelme, göl havzaları teşekkül edecek ölçüde doğal arazi akaçlama paradigmalarına müdahale eder.

  • Güney Avustralya’nın Büyük Havzası
  • Orta Afrika’daki bazı göller (örneğin, Kioga ve Kwania Gölleri)
  • Bir dereceye kadar Amerika Birleşik Devletleri’nin kuzeydoğusundaki Champlain Gölü

bu mekanizmanın örnekleridir. Deprem devinimleri sebebiyle arazi çukurlaşması, göllerin evrimleştiği çöküntülerin gelişmesin müsebbibidir.

Dünyadaki Tektonik Göller Haritası

Muhtelif tektonik hadiselerin sonucunda vadilerin barajlanması, birkaç göl havzasının vuku bulmasının nedenidir. Ancak birçok mühim göl havzasının vuku bulmasındaki sorumluluk, muhtelif biçimlerdeki faylanmalarındır.

  • Abert Gölü, daha yüksek bloğa karşı eğimli bir fay bloğunun karakterize ettiği çukurlarda uzanıyor.
  • Nitekim, ABD’nin batısındaki göller, -Kaliforniya, Sierra Nevada’daki Tahoe Gölü-, faylanma yoluyla oluşan çöküntülerde yer almaktadır.
  • Great Salt Lake, Utah ve yakındaki diğer tuz gölleri, faylanma aktivitesiyle oluşan Pleistosen gölü (yaklaşık 11.700 ila 2.600.000 yaşında) Bonneville Gölü’nün kalıntılarıdır.

Kainatın diğer veçhelerinde de faylanma havza tesisinde faal bir rol sahibidir.

Tektonik Göller Hangileridir?

Evrenimizin en derin gölleri sıfatındaki Baykal Gölü ve Tanganika Gölü, graben komplekslerinin oluşturduğu havzaları işgal eder. (aşağı düşmüş faylı bloklar) Bu göller, diğer graben göller, özellikle Doğu Afrika göllerini ve Kızıldeniz’i de içeren; Doğu Afrika Rift Sistemi dahilindeki diğer graben göller gibi en eski modern göller arasındadır.

Volkanik aktiviteden tesis edilen havzalar da makro bir tenevvüye sahiptir. Volkanik özdeklerin yüzeyin altından yayılması hem patlayıcı hem de sakin tıynette bir tesir yaratabilir. Bu etkinlik aralığı ve dahil olabilecek özdek türlerinin spektrumu, muhtelif niteliklerdeki havza türlerini üretmektedir.  

Tektonik Göl Nedir? Nasıl Oluşur?

Şümullü bir kategori, gerçek volkan yanardağ ağzı veya kalıntılarını işgal saikleri ihtiva eder. Krater gölleri tamamen değiştirilmemiş cüruf konileri işgal edebilir, ancak bunlar nadirdir.

  • Patlamalardan veya yer altı pirosfer odalarının çukurlaşmasından doğan kraterler
  • Yeni volkanik kaynakların patlaması sonucu oluşan ve volkanik olmayan malzemeden yapılmış kraterler diğer örneklerdir.
  • Almanya’nın volkanik Eifel ilçesinin maarları bu oluşumların en bilinenleri arasındadır.

Magma odalarının çökmesi ve kalderaların/büyük yüzey kraterlerinin olgunlaşması, göl havzalarının önemli bir kaynağıdır. Oregon Krater Gölü, büyük bir derinlik ve etrafını saran yüksek bir çember sergileyen tipik bir örnektir.

Bazı kaldera havzaları,

  • Bir dizi patlamadan kaynaklanan özdeklerin birikmesi ve
  • yapının daha yumuşak bir şekilde çökmesi nedeniyle hafifçe eğimli yanlarla gelişmiştir.

Tektonik Göllerin Oluşumu

Sumatra’daki Toba Gölü’nü ihtiva eden evrenin en iri kalderası, volkan devinimlerin bir kombinasyonuyla teşekkül etmiştir. Toba Gölü havzası, Sumatra’nın Barış Dağları’nın uzunluğu boyunca bir doğrultu atımlı fay kuşağında yer almaktadır. Gaz basıncı altında büyük bir lav püskürmesi, magma rezervuarını çökerterek gölü üreten suyla dolu bir çöküntü oluşturmuştur. Yenilenen volkanik aktivite merkezde bir ada tekvin etti ancak ikinci bir çöküş onu ikiye böldü. Ek tektonik aktivite, gölün konfigürasyonunu daha da değiştirdi.

📢 Akarsu Aşındırma Şekilleri

Tektonik Göller ve Göl Havzaları

Göl havzaları, volkanik çatlaklardan veya kraterlerden yayılan lav/püskürtü akışkanlığının devinimlerinden de kaynaklanır. İzlanda’daki Myvatyn Gölü, büyük bir lav akıntısının iç kısmının çökmesinden kaynaklanan bir havzada oluşmuştur. Diğer havzalar da volkanik baraj biçimleniş ve yetişimleri aracılığıyla zuhur etmiştir. Bu ekseriyetle bir lav akışının mevcut drenaj modelini kesintiye uğrattığı durumlarda olur.

Göl havzaları, bir akaçlama enkazının heyelanlar ile tıkanmasının ardından da şekillenmesi mümkündür. Gölün baraj malzemeleri üzerindeki aşındırıcı tesirinden dolayı bu şekillerin geçici olabileceğini söyleyebiliriz. Pamirs’deki Sārez Gölü sabittir ve bir kaya kaymasıyla barajda tutulur.

Türkiye’deki Tektonik Göller: Tuz Gölü, Sapanca Gölü, İznik Gölü

Ülkemizin muhtelif yerlerinde bulunan göllerden bir kısmı bu tür göller sınıfına girer. Başlıkta belirttiğimiz göllerin haricinde yurdumuzdaki diğer tektonik göl formasyonlarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

tektonik göller

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir